Hepimiz hayatımızın bir döneminde déjà vu, yani “daha önce yaşanmışlık hissi” deneyimini yaşamışızdır. Bu durum, bir olayı daha önce yaşamamış olmamıza rağmen, sanki o olayı ikinci kez yaşıyormuşuz gibi hissetmemize neden olan, beynimizin hafıza sistemleriyle ilişkili ilginç bir durumdur. Ancak, déjà vu’nun tam karşıtı olan başka bir kavram daha vardır: jamais vu.
Jamais vu, tanıdık bir unsuru garip bir şekilde tanımıyor olma duygusunu ifade eder. Örneğin, yıllardır aşina olduğunuz bir kelimeye veya kişiye baktığınızda, aniden o şeyin size yabancı veya anlamsız geldiğini hissedebilirsiniz. Bilim insanları, bu tür deneyimlere “jamais vu” adını vermektedir.
Memory dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, bu ilginç fenomenin nasıl ortaya çıktığını derinlemesine incelemiştir. Araştırmacılar, 94 üniversite öğrencisine “kapı” gibi yaygın kelimelerle “kılıç” gibi daha nadir kelimelerden oluşan 12 farklı kelimeyi mümkün olduğunca hızlı bir şekilde yazmalarını istemiştir. Katılımcılara, sıkıldıklarında, garip hissettiklerinde veya elleri ağrıdığında durabilecekleri belirtilmiştir. Araştırmanın amacı, bu tanıdık kelimelerin ne kadar sürede anlamsız hissettirmeye başlayacağını gözlemlemekti.
Sonuçlar oldukça ilginçti; katılımcıların %70’inin, bilim insanlarının jamais vu olarak tanımladığı bir duygu yaşadığı gözlemlendi. Bu durumun genellikle kelimeyi bir dakika boyunca tekrar ettikten ve yaklaşık 33 kez yazdıktan sonra meydana geldiği ortaya çıktı.
İkinci bir deneyde ise katılımcılardan “the” kelimesini yazmaları istendi ve %55’i, kelimeyi 27 kez tekrarladıktan sonra jamais vu yaşadıklarını belirtti. Katılımcılar, deneyimlerini çeşitli şekillerde ifade ettiler; bazıları el kontrolünü kaybettiklerini, bazıları kelimenin yabancı görünmeye başladığını ve sanki o kelimenin gerçek bir kelime değilmiş gibi hissettiklerini dile getirdi.
Bu fenomeni 15 yıldır inceleyen araştırmacılara göre, jamais vu, beynin bir tür “yumuşak sıfırlama” mekanizması olabilir. Beynin, tekrarlayan görevlerle karşılaştığında esnek kalmasına ve aşırı yüklenmemesine yardımcı olan bu sıfırlamanın, beynin kendini koruma yollarından biri olabileceği düşünülmektedir.
Böylelikle, tanıdık bir kelime aniden size garip gelirse veya iyi bildiğiniz bir yüz size yabancı gelirse, muhtemelen jamai vu yaşıyor olabilirsiniz. Bu durum, insan beyninin karmaşık yapısını ve nasıl çalıştığını anlamak için önemli bir gözlem fırsatı sunmaktadır.
